Մթնոլորտային օդն աղտոտող նյութերի արտանետումների գույքագրումների պատրաստման ուղղությամբ Հայաստանի կարողությունների զարգացումը Եվրոպական միության և ՄԱԿ-ի Եվրոպական տնտեսական հանձնաժողովի աջակցությամբ

Մթնոլորտային օդի աղտոտվածության և ջերմոցային գազերի (ՋԳ) արտանետումների նվազեցմանն ուղղված արդյունավետ քաղաքականությունների մշակման համար էապես կարևոր է արտանետումների վերաբերյալ արժանահավատ տվյալների առկայությունը։ Թեև աղտոտիչների և ջերմոցային գազերի արտանետումների գույքագրումները հաճախ իրականացվում են առանձին, այդուհանդերձ դրանց հիմքում հիմնականում ընկած են գործունեության վերաբերյալ նույն տվյալները: Դրանց մշակումը համակարգված և ներդաշնակեցված մոտեցմամբ կարող է բարձրացնել արդյունավետությունը, նվազեցնել ծախսերը, բարելավել տվյալների որակն ու համադրելիությունը, ինչպես նաև օգնել քաղաքականություն մշակողներին ավելի լավ հասկանալ օդի աղտոտվածության վերահսկման և կլիմայական գործողությունների միջև առկա համադրելիություններն ու հնարավոր փոխզիջումները։

Հայաստանում ԵՄ ֆինանսավորմամբ իրականացվող «ԵՄ-ն հանուն մաքուր օդի Հայաստանում» ծրագրի շրջանակում ՄԱԿ-ի Եվրոպական տնտեսական հանձնաժողովը (ՄԱԿ ԵՏՀ) 2026թ. նոյեմբերի 3–6-ը Երևանում կազմակերպել է արտանետումների գույքագրման վերաբերյալ քառօրյա ուսուցում։ Ուսուցմանը մասնակցել են ազգային փորձագետներ, որոնք ներգրավված են արտանետումների գույքագրման հետ կապված աշխատանքներում՝ «Մեծ հեռավորությունների վրա օդի անդրսահմանային աղտոտվածության մասին» ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի (Օդի կոնվենցիա) և Կլիմայի փոփոխության մասին ՄԱԿ-ի շրջանակային կոնվենցիայի (ԿՓՄՇԿ) ներքո։

Ուսուցման հիմնական նպատակն էր ամրապնդել ազգային կարողությունները՝ օդի աղտոտիչների արտանետումների գնահատման և դրանց վերաբերյալ գույքագրումների պատրաստման ուղղությամբ։ Այն համատեղել է տեխնիկական ներկայացումները գործնական վարժությունների հետ՝ ընդգրկելով արտանետումների հիմնական աղբյուրների ոլորտները, այդ թվում՝ էներգետիկան, տրանսպորտը, արդյունաբերությունը, գյուղատնտեսությունը և թափոնների կառավարումը։ Մասնակիցներն աշխատել են ազգային տվյալների, արտանետումների հաշվարկման մեթոդաբանությունների և հաշվետվությունների ձևանմուշների հետ՝ ձեռք բերելով գործնական փորձ արտանետումների հիմնական կատեգորիաների բացահայտման, անորոշությունների գնահատման և Տեղեկատվական գույքագրման հաշվետվությունների (IIR) պատրաստման ուղղությամբ։

Աշխատաժողովի ընթացքում անդրադարձ է կատարվել նաև Օդի կոնվենցիայի շրջանակում հաշվետվությունների ներկայացման պահանջներին և մեթոդաբանություններին, այդ թվում՝ Արտանետումների ազգային հաշվետվության (NFR) աղյուսակների և համապատասխան հաշվետվական հավելվածների պատրաստմանը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվել տվյալների հավաքագրմանը, արտանետումների հաշվարկման գործիքների կիրառմանը, գույքագրման որակի ապահովմանը, ինչպես նաև ազգային գույքագրման հաշվետվությունների պատրաստմանն ու թարմացմանը։

Թեև աշխատաժողովը հիմնականում ուղղված էր Օդի կոնվենցիայի շրջանակում օդի աղտոտիչների արտանետումների ազգային գույքագրման կարողությունների ամրապնդմանը, այն նաև նպաստել է Հայաստանում մթնոլորտային աղտոտիչների և ջերմոցային գազերի արտանետումների գույքագրման միասնական և ներդաշնակեցված համակարգի ձևավորման ավելի լայն նպատակին։ Հաշվի առնելով, որ երկու գույքագրումներն էլ հիմնականում հիմնվում են համընկնող գործունեության տվյալների վրա, դրանց մշակման գործընթացների առավել համակարգված համակարգումը կարող է նվազեցնել կրկնվող աշխատանքները, բարելավել տվյալների որակն ու համադրելիությունը և որոշում կայացնողներին ապահովել ավելի համապարփակ հիմքով՝ օդի աղտոտվածության նվազեցմանն ու կլիմայական միջոցառումներին ուղղված քաղաքականությունների ազդեցությունները գնահատելու համար։

Հայաստանը Օդի կոնվենցիայի մասնակից կողմ է 1997 թվականից և շարունակում է առաջ մղել դրա իրականացումը։ Արտանետումների գույքագրման ոլորտում ազգային մասնագիտական փորձի և ինստիտուցիոնալ կարողությունների ամրապնդումը կարևոր քայլ է բնապահպանական կառավարման բարելավման, փաստահեն քաղաքականությունների մշակմանն աջակցելու, ինչպես նաև երկրի մաքուր օդի և կլիմայական նպատակների առաջմղման ուղղությամբ։

«ԵՄ-ն հանուն մաքուր օդի Հայաստանում» ծրագիրը ֆինանսավորվում է Եվրոպական միության կողմից և իրականացվում ՄԱԿ-ի Զարգացման ծրագրի (ՄԱԶԾ) կողմից՝ ՄԱԿ-ի Եվրոպական տնտեսական հանձնաժողովի (ՄԱԿ ԵՏՀ), Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) և Ավստրիայի շրջակա միջավայրի գործակալության (UBA) գործընկերությամբ։