Մեկ զրույցը կարող է փոխել ամեն ինչ. վերաիմաստավորելով երիտասարդների կարիքները եւ նրանց աջակցելու եղանակները՝ Ֆինլանդիայից մինչեւ Ուկրաինա

«Մեր կյանքում տեղի են ունենում տարաբնույթ ճգնաժամեր՝ կապված հարաբերությունների, միայնության եւ բազում այլ խնդիրների հետ։ Ահա թե ինչու ենք մենք փորձում գործնականում կիրառել այն գաղափարը, որ նույնիսկ մեկ հանդիպումը կարող է շատ իմաստալից լինել»,- ասում է Միիկա Նիեմելյան՝ Ֆինլանդիայում առանց նախնական գրանցման թերապիայի (walk-in therapy) ներդրման ազգային ծրագրի ղեկավարը։

Առանց նախնական գրանցման թերապիան ձեւաչափ է, որի դեպքում հարկ չկա սպասելու, նախապես գրանցվելու կամ բացատրելու, թե որքան «լուրջ» է ձեր վիճակը. կարող եք պարզապես այցելել եւ խոսել: Գաղափարը պարզ է. երբեմն մեկ զրույցը բավարար է իրավիճակը փոխելու համար: Ֆինլանդիայում այս մոդելը ներդրվել է 2021 թվականին որպես պիլոտային նախագիծ եւ 2022 թվականից ի վեր տարածվել է ազգային մակարդակով: Այն մասամբ համաֆինանսավորվում է Եվրոպական միության կողմից:

Ֆինլանդիայի փորձը համոզիչ է, քանի որ այն ցույց է տալիս, որ փոփոխություններն առնչվում են ինչպես ծառայություններին, այնպես էլ ընդհանուր մոտեցմանը: Ուկրաինայից եւ Արեւելյան գործընկերության այլ երկրներից երիտասարդական աշխատողների եւ ակտիվիստների հետ միասին TSN.ua-ն մասնակցել է EU4Youth ծրագրի շրջանակներում կազմակերպված ճանաչողական այցին՝ ուսումնասիրելու հոգեկան առողջության այդքան տեսանելի թեմա դառնալու պատճառները՝ Discord համայնքներից մինչեւ երիտասարդական կենտրոններ, խաղերի ոլորտում աշխատանքից մինչեւ մեկանգամյա միջամտություններ:

Ինչպես պարզվում է, այս մոտեցումներից շատերն արդեն սկսում են միս ու արյուն ստանալ Արեւելյան գործընկերության երկրներում՝ ավելի բարդ իրականության մեջ։ Բայց այդ մասին ավելի ուշ։

Չաթեր եւ Discord. առցանց ճգնաժամի կանխարգելում

Որոշ երկրներում գոյություն ունի «երիտասարդներին մասնագետի մոտ ուղարկելու» տարածված սխեմա: Ֆինլանդիայում, սակայն, ավելի հաճախ այլ հարց է տրվում. «Որտե՞ղ են հավաքվում այն երիտասարդները, ովքեր արդեն օգնության կարիք ունեն: Ո՞ր հաղորդակցման ուղին է ավելի հարմար եւ անանուն»:

Պատասխանը՝ առցանց խորհրդատվություններն են։ Օրինակ, այս ձեւաչափը սովորական է Ուկրաինայի դեպքում, որտեղ կան բազմաթիվ անվճար եւ վճարովի ծառայություններ։ Բայց ուշագրավը հնարավորությունների բազմազանությունն է։

Առավել վառ օրինակներից մեկը Sekasin հարթակն է, որը Ֆինլանդիայի հոգեկան առողջության ասոցիացիայի (MIELI Mental Health Finland) կողմից համակարգվող Sekasin Collective նախաձեռնության մաս է կազմում։

Չաթը 12-29 տարեկան երիտասարդների համար նախատեսված ազգային առցանց ծառայություն է՝ անվճար, անանուն եւ առանց գրանցման կամ ուղեգրման անհրաժեշտության։ Այստեղ ամեն ինչ հնարավորինս պարզ է. դուք մուտք եք գործում համակարգ եւ հայտնվում հերթում, որից հետո կապվում եք խորհրդատուի հետ։

Զրույցը տեւում է մոտ 45 րոպե եւ սովորաբար կառուցվում է խիստ հիմնական հարցերի շուրջ՝ ինչ է կատարվում, ինչն է օգնում դիմանալ, ինչ կարելի է անել հաջորդիվ: Միայն վերջին մեկ տարվա ընթացքում չաթում տեղի է ունեցել գրեթե 55,000 զրույց:

Զուգահեռաբար, Discord մեսենջերում գործում է խաղային համայնք։ Այստեղ մշտապես ինչ-որ բան է կատարվում՝ տարաբնույթ թեմաներով տեքստային ալիքներ, տարբեր ձեւաչափերի ձայնային սենյակներ, սթրիմներ, խաղային սեանսներ՝ սովորականից մինչեւ ավելի մրցակցային։ Ընդ որում՝ մասնակցությունը հնարավորինս ճկուն է. կարելի է միանալ ինչպես հեռախոսով, այնպես էլ համակարգչով, չմիացնել տեսախցիկը կամ բարձրախոսը, ակտիվ մասնակցել կամ պարզապես հետեւել։

«Հիմնական նպատակը միայնության կանխարգելումն ու երկխոսության կարեւորության խթանումն է։ Դա Ֆինլանդիայի ամենամեծ ազգային առցանց երիտասարդական համայնքն է՝ ավելի քան 20,000 անդամներով, որոնք ակտիվ են 2018 թվականից։ Հարթակը բաց է շուրջօրյա հիմունքներով, թեեւ մոդերացիան ամբողջ գիշեր անընդհատ չէ»,- բացատրում է Sekasin Gaming-ի թիմի ղեկավար Յոոսուա «Զավո» Վալկեակուննասը։

Համայնքում աշխատում են տարբեր կազմակերպություններ, որոնք միանում են զրույցներին եւ օգնում են կողմնորոշվել առկա ծառայություններում: Մասնակիցները նույնիսկ կամավոր քվեարկել են չաթերում կիբեռոստիկանության ներկայացուցչի մասնակցության օգտին: Միեւնույն ժամանակ, նրանք փորձում են ստեղծել ընդունման մթնոլորտ: «Բազմաթիվ հարթակներում օգտատերերն արագորեն հեռացվում են սխալ արտահայտվելու համար՝ առանց հաղորդակցությունը բարելավելու ուղեցույցի: Այստեղ մոտեցումը տարբերվում է. մոդերատորները շփվում են օգտատերերի հետ, հատկապես նրանց, ովքեր օգտագործում են վիրավորական կամ «թունավոր» բառապաշար, եւ խրախուսում նրանց արտահայտվել ավելի կառուցողական կերպով»,- բացատրում է նա:

Խաղամոլության մասին մտահոգություններից մինչեւ գեյմերների բարեկեցություն

Խաղերի եւ սոցիալական ցանցերի օգտագործման թեման հաճախ որպես խնդիր է ներկայացվում հանրային խոսույթում։ Ֆինլանդիայում մոտեցումը տարբերվում է։

Sosped հասարակական կազմակերպությունն իր ծրագրերի շրջանակներում աշխատում է երիտասարդների հետ, ովքեր զգալի ժամանակ են անցկացնում խաղեր խաղալով։ Սակայն ուշադրությունը կենտրոնացած է ոչ թե վարքագծի, այլ դրա հետեւում թաքնված գործոնների վրա։ «Այս երիտասարդները կարող են ունենալ որոշակի առողջական խնդիրներ կամ դժվարություններ՝ կապված խաղերի հետ, բայց սովորաբար մեր գործունեությանը միանում են այն մարդիկ, ովքեր իրենց ամբողջ օրը լցնում են խաղերով, քանի որ այլ անելիք չունեն՝ ո՛չ աշխատանք, ո՛չ ուսում, ո՛չ ընկերներ, ո՛չ համայնքի պատկանելիության զգացում»,- բացատրում է թվային կախվածությունների բաժնի ղեկավար Հելմի Կորհոնենը։

Լուծումը խաղային խնդիրներ ունենալու մասին նրանց ուղղակիորեն ասելը չէ։ «Դրա փոխարեն ուշադրությունը կենտրոնացած է խաղացողների բարեկեցության խթանման վրա։ Գաղափարն այն է, որ, երբ նրանք կյանքում գտնում են այլ իմաստալից կողմեր, ինչպիսիք են ընկերները կամ աշխատանքը, նրանց խաղային հակումները, բնականաբար, նվազում են, հաճախ՝ բավականին արագ»,- ավելացնում է նա։

Ծրագրերը, որոնց վրա աշխատում են թիմի անդամները, չեն սահմանափակվում զրույցներով: Նրանք օգտագործում են տարբեր ձեւաչափեր: Օրինակ՝ գեյմերների համար տասը հոգանոց աջակցության խմբերը, որտեղ միասին աշխատում են մասնագետն ու անձնական փորձառություն ունեցող մարզիչը։

Առանձին տարբերակ են առանց թվային սարքերի քառօրյա հանգստյան հավաքները: Այստեղ մասնակիցները բառացիորեն «անջատվում են» սովորական առցանց միջավայրից՝ նվազագույն տեխնոլոգիաներ, համատեղ միջոցառումներ, զրույցներ եւ տարածք, որտեղ նրանք կարող են երկար ժամանակ անց առաջին անգամ ապրել առանց մշտական ​​կապի։

Կազմակերպության մարտավարություններից մեկը նախազգուշացումներին հետեւելն է: Օրինակ՝ Sosped-ը զբաղվում է նաեւ խաղամոլության խնդրով՝ առաջարկելով անվճար առցանց դասընթացներ եւ նյութեր, որոնք օգնում են ճանաչել այնպիսի ազդանշաններ, ինչպիսիք են «հետ շահելու» փորձերը, վարքագիծը թաքցնելը կամ ֆինանսական դժվարությունները: Աջակցություն է տրամադրվում ոչ միայն օգտատերերին, այլեւ նրանց ընտանիքներին:

Աջակցության նոր ձեւաչափեր. փոդքասթ եւ ՎԻ

Կարեւոր է, որ լուծումներ կան, եւ դրանցից շատերը նկատելիորեն առաջադեմ են, ինչպես ցույց են տալիս երկու շատ տարբեր համատեքստերի՝ Ուկրաինայի եւ Ադրբեջանի օրինակները։

Հոգեբան Դարինա Այտովան այս լուծումը կիրառում է SpivDiia բարեգործական հիմնադրամում: «Երեխայի հետ կապի մեջ» փոդքասթը փորձում է հաղթահարել հոգեկան առողջության թեմայի խարանավորումը: «Փոդքասթն օգնում է մարդկանց ներգրավել երկխոսության մեջ՝ հիմնականում իր ճկունության եւ չպարտադրող լինելու շնորհիվ: Ստեղծման ընթացքում մենք թիմի ներսում մտագրոհներ ենք անցկացրել, վերլուծել ծնողների կարիքները եւ աշխատել նրանց իրական խնդրանքների հետ: Ավելին, մենք անմիջականորեն հարցազրույցներ ենք անցկացրել ծնողների հետ՝ որոշելու համար, թե որ թեմաներն են նրանց շրջանում ամենաշատն արձագանք գտնում»,- ասում է Դարինա Այտովան:

Լսարանի հետ հատկապես առցանց ձեւաչափերի միջոցով աշխատելու որոշումը հիմնված է կոնկրետ դիտարկումների վրա։

«Մենք կարեւոր միտում ենք նկատել. ծնողների համար դաստիարակության եւ դրական ծնողավարության մասին տեղեկատվություն ստանալու ամենահարմար եւ արդյունավետ ձեւաչափն առցանց նյութերն են։ Սա բացատրվում է նրանով, որ դրանք կարող են դիտվել հարմար ժամանակ, իրենց սեփական տեմպով՝ առանց լրացուցիչ փոխազդեցության անհրաժեշտության»,- նշում է նա։

Մեկ այլ ցցուն օրինակ է ուկրաինական «Դիվչատա» ՀԿ-ի համապարփակ աշխատանքը, որը զբաղվում է կանխարգելման հարցերով, ինչպես նաեւ զարգացնում է երիտասարդական առաջնորդությունը Ֆեմինիստական ​​ակադեմիայի միջոցով եւ երկարաժամկետ հոգեբանական աջակցություն է առաջարկում երիտասարդներին՝ կենտրոնանալով վերականգնման գործընթացներին ուղեկցելու, այլ ոչ թե պարզապես ճգնաժամերին արձագանքելու վրա։

Թվային տեխնոլոգիաները լրացուցիչ շերտ են ապահովում։ Այստեղ մոտեցումը գործում է ոչ թե որպես հավելված, այլ որպես լսարանի հետ շփվելու լիարժեք գործիք։ «Մենք թվային տեխնոլոգիաներն օգտագործում ենք որպես կրթական գործիք, որը մեզ թույլ է տալիս երիտասարդների հետ խոսել բարդ թեմաների մասին պարզ եւ մատչելի կերպով»,- բացատրում է Կատերինա Զայչենկոն։

Խոսքը ոչ միայն տեղեկատվության մասին է, այլեւ այն ձեւաչափերի, որոնք դասական իմաստով կրթության մասին չեն: Օրինակ՝ «Մորաքույր Պանդայի» հետ համատեղ TikTok-ում ստեղծված «Guard Your Borders (STOP!)» երգը կամ «Քո ներսի ուժը» փոդքասթը, որի շրջանակում դժվար թեմաները քննարկվում են լսարանի համար վստահելի մարդկանց փորձի միջոցով: Սա փոխում է հենց դինամիկան՝ «պատմելուց» մինչեւ «ներգրավում»:

Եվ ահա թե որտեղ են ի հայտ գալիս ինտերակտիվ ձեւաչափերը՝ առցանց թեստեր, որոնք աշխատում են որպես արագ եւ անհատականացված փորձառություն: Դրանք թույլ են տալիս ոչ միայն տեղեկատվություն ստանալ, այլեւ անմիջապես այն կապել ինքներդ ձեզ հետ, օրինակ՝ գնահատել ձեր սեփական վարքագիծը թվային միջավայրում կամ սովորել նկատել բռնության դրսեւորումներն առօրյա կյանքում: Եվ այդ պատճառով էլ դրանք աշխատում են։

Թատերական ռեժիսոր եւ կիրառական թատրոնի ֆասիլիտատոր Այնուր Զարինթաչը, որն աշխատում է Ադրբեջանում գործող Ծիսական թատրոնի եւ ստեղծարարության լաբորատորիայում, կենտրոնանում է թատրոնի՝ որպես երիտասարդների հոգեկան առողջությանը, հուզական արտահայտմանը եւ ստեղծագործական գործունեությանը նպաստելու գործիքի օգտագործման վրա։

«Իմ թիմի հետ միասին մենք նաեւ աշխատել ենք վիրտուալ իրականության (ՎԻ) վրա ադապտացված երկու պիեսների եւ մեկ ներառական արջ-ռոբոտ-բոտի վրա։ Այս պրոդուկտները մեզ օգնում են գնահատել, թե ինչպես կարող ենք վիրտուալ իրականության մեջ՝ ուշադրություն դարձնելով հոգեկան առողջությանը եւ ստեղծարարությանը»,— ասում է նա։

Այնուր Զարինթաչը հետաքրքրված է հատկապես Ֆինլանդիայում կիրառվող հոգեկան առողջության աջակցության մեթոդներով: «Դրանք շեշտը դնում են աստիճանական ներգրավվածության, հուզական անվտանգության եւ ոչ վերբալ մասնակցության վրա, որոնք կարեւոր են միայնություն, խաղամոլություն կամ սոցիալական մեկուսացում ապրող երիտասարդների համար»,- նշում է նա:

Այնուրը դիտարկում է այս մոտեցումներն Ադրբեջանում իր թատերական աշխատանքում կիրառելու հնարավորությունը՝ համատեղելով ստեղծագործական մեթոդները, դրաման եւ պատմասացությունը։

Ինչու է երբեմն պարզապես տնից դուրս գալը բավական

Ֆինլանդիայում ոչ բոլոր փոփոխություններն են սկսվում զրույցից։ Երբեմն դրանք սկսվում են գնալու տեղ ունենալուց։

Հելսինկիում կան բազմաթիվ երիտասարդական տարածքներ։ Միայն քաղաքի սահմաններում այդպիսի վայրերի թիվը հասնում է 60-ի։

Եվ դրանք առանձին նախաձեռնություններ չեն, այլ համակարգված աշխատանք. ամեն ինչ ֆինանսավորվում է քաղաքի կողմից, ուստի այն լիովին անվճար է երիտասարդների համար: «Նման տարածքներում երիտասարդները կարող են միևնույն վայրում զբաղվել սպորտով, ստեղծարարությամբ եւ սոցիալական շփումներով՝ բասկետբոլից կամ բռնցքամարտից մինչեւ ասեղնագործություն, խոհարարություն կամ սեղանի խաղեր»,- ասում են Հելսինկիի կենտրոնական գրադարանի՝ Օոդիի աշխատակիցները:

Ներսից այն ​​տարբեր միջավայրերի խառնուրդ է թվում։ Այստեղ կան ձայնագրման եւ փոդքասթինգի ստուդիաներ, որտեղ կարող եք ձայնագրել աուդիո կամ երաժշտություն, տեսանյութերի եւ լուսանկարների ստուդիաներ, մոնտաժային կայաններ, սարքավորումներ, որոնք կարող եք օգտագործել տեղում։ Կան խաղահրապարակներ, խմբային աշխատանքի սենյակներ, բաց տարածքներ՝ հանդիպումների եւ միջոցառումների համար։ Այս ամենը հասանելի է անվճար։

Նման կենտրոնները կարեւոր են անկայուն ժամանակներում, քանի որ 2025 թվականին Ֆինլանդիայում գործազրկության մակարդակը բարձրացել է մինչեւ մոտ 10%, մինչդեռ երիտասարդների շրջանում այն ​​հասել է 20%-ի, ինչը ԵՄ-ում ամենաբարձր ցուցանիշներից մեկն է։

Մոդելներն աշխատում են, իսկ համակարգը՝ ո՞չ

Վերջին տարիներին Արեւելյան գործընկերության երկրների երիտասարդներին աջակցող խոշորագույն ծրագրի՝ EU4Youth-ի շրջանակում իրականացված նախաձեռնությունները ձեւավորել են ընդհանուր շրջանակ՝ զբաղվածությունից մինչեւ հոգեկան առողջություն։

Ազգային համակարգողների դիտարկումները ցույց են տալիս, որ արդյունավետ մոդելներն արդեն իսկ ունեն ընդհանուր առանձնահատկություններ: Լավագույններն այն մոդելներն են, որոնք նվազեցնում են մատչելիության շեմը եւ չեն պահանջում բարդ ընթացակարգեր, երաշխավորում են անանունությունը եւ չեն ստիպում անմիջապես «պաշտոնապես» օգնություն խնդրել: Կարեւոր դեր են խաղում հասակակիցների միջեւ շփումների ձեւաչափերը, երբ երիտասարդները խոսում են երիտասարդների հետ, ինչպես նաեւ մոտեցումները, որոնք հաշվի են առնում օգտատերերի մշակութային համատեքստը եւ սովորությունները: Սակայն գլխավորը համակարգային կանխարգելումն է. ոչ թե անհատական ​​արշավները կամ նախագծերը, այլ աջակցության անդադար առկայությունը, որը դառնում է առօրյա միջավայրի մաս:

Հիմնական մարտահրավերներից են երիտասարդների հոգեկան առողջությանը վերաբերող ծրագրերը կարճ շրջափուլերը։ Նախաձեռնություններ ծնվում են, բայց դրանք հազվադեպ են ունենում շարունակություն. ամեն անգամ ստիպված ես լինում սկսել նորից՝ առանց փորձ կուտակելու եւ առանց կայուն ազդեցության։ Ջանքերը հաճախ ուղղված են արձագանքին, այլ ոչ թե վաղ միջամտությանը։ Սա հստակ տեսանելի է նույնիսկ այնտեղ, որտեղ կան բազմաթիվ գործողություններ, բայց միայն դրանց քանակը չի նշանակում, որ համակարգը գործում է։

Հատկապես աչք է ծակում անհավասար հասանելիությունը։ Փոքր երկրներում, ինչպիսիք են Մոլդովան եւ Հայաստանը, կամ խոշոր քաղաքներից դուրս հնարավորությունները կտրուկ սահմանափակ են, եւ աջակցությունը դառնում է մասնատված կամ ընդհանրապես անհասանելի։ Դրան գումարվում է որոշ խմբերի անտեսվածությունը։ Երիտասարդները, որոնք չեն տեղավորվում ծրագրերի «ստանդարտ» կատեգորիաներում, հաճախ պարզապես անհետանում են տեսադաշտից եւ, հետեւաբար, զրկվում են օգնությունից։ Նման պայմաններում նույնիսկ գոյություն ունեցող ծառայությունները չեն երաշխավորում, որ նրանք, ովքեր դրանց կարիքն ամենաշատն են ունենում, կարող են օգտվել դրանցից։

Իրավիճակը բարդանում է նաեւ ընդհանուր համատեքստով։ Որոշ երկրներում օրենսդրությունը չի համապատասխանում երիտասարդների կարիքներին կամ մնում է չափազանց ընդհանուր՝ գործնականում կիրառելու տեսակետից։ Մյուս երկրներում, ինչպիսիք են Վրաստանը կամ Բելառուսը, քաղաքական համատեքստն ազդում է նույնիսկ թեման ուսումնասիրելու հնարավորության, առավել եւս՝ համակարգային լուծումների վրա։ Սա նշանակում է, որ խնդիրը վերաբերում է ոչ միայն ռեսուրսներին կամ մոտեցումներին, այլեւ նրան, թե որքանով է միջավայրը թույլ տալիս զարգացնել այդ մոտեցումները։

Ֆինլանդիայի փորձը ցույց է տալիս, թե ինչպիսին կարող է լինել պետական ​​համակարգային արձագանքը: Ուկրաինայի եւ Ադրբեջանի փորձը ցույց է տալիս, թե ինչպես են այս լուծումները հարմարեցվում ավելի քիչ ռեսուրսներով եւ ավելի մեծ մարտահրավերներով համատեքստերին: Հենց այս խաչմերուկում է, որ EU4Youth ծրագիրը վերջին տարիներին ֆինանսավորել է տեղական նախաձեռնությունները, եւ որտեղ այժմ ձեւավորվում է տարածաշրջանում երիտասարդության հետ աշխատելու նոր մոդել:

Հեղինակ՝ Օլգա Կոնսեւիչ

Հոդվածը տպագրվել է ուկրաիներեն  TSN.ua կայքում

The post Մեկ զրույցը կարող է փոխել ամեն ինչ. վերաիմաստավորելով երիտասարդների կարիքները եւ նրանց աջակցելու եղանակները՝ Ֆինլանդիայից մինչեւ Ուկրաինա appeared first on EU NEIGHBOURS east.